Edebiyatımızın büyük ustalarından Halit Ziya 1868 yılında İstanbul’da doğmuştur. Uşak’tan İzmir’e giden Helvacızadeler ailesine mensuptur, ailesi daha sonra İstanbul’a taşınmıştır. Yazarın, önce Cumhuriyet Gazetesinde tefrika edilen sonra kitaplaşan “Kırk Yıl” isimli eserinden bahsedeceğiz.
Yazarımız, köklerinin, Türklüğün göbeğinden, karışıksız, bulanıksız, halis Türk kanından, ta Uşaktan geldik diye övünür. Büyük dedeleri, helvacılıktan sonra halı ticaretiyle uğraşmışlar ve İzmir’e gelip işlerini daha da büyütmüşler, burada Uşakizadeler diye anılmış, işler büyüdükçe İstanbul’da şube açmışlardır. İşyeri, Türkiye’nin en büyük halı ticarethanesi olduğu gibi Avrupa’nın mühim sergilerinde ve işyerlerinde onların halıları yer bulurmuş. Başta Uşak olmak üzere, Gördes’in, Kula’nın, Demirci’nin halılarının nerdeyse tamamındaki tezgâhlar bu işyeri için işlermiş, bu işyerinin imzası Helvacızadeler imiş. Babası, Acem ve Arap dilleriyle uğraşmış naif, ince biriymiş. Mesnevi ve Hafız Şirazi’yi çok sevmiş, tasavvufa meyilli biriymiş.
Çocukluk günlerini anlatırken, çok sevdiği dadısı Gülfidan’ı uzun bir zaman yanında göremeyince, hep onu aramış, onun nerde olduğunu sormuş? “Hacca Gitti” demişlerdi, bir zaman sonra ne demek istediklerini, vefat etiğini anlamış.
Okula, Âmin Alayı yaparak başlamış. “Mercandaki okulumuz eski usul ve tedrisatlıydı. Kuran okurken, bir başka şeyin okutulduğundan haberim yoktu. Elif Be’yi hemen okumuştum. Bir hayır sahibi, benim ve bizimkilerin gözümü açmış olacak ki evimizin tam karşısında yeni bir mektep varmış ve Sübyan Mektebi adıyla anılırmış, hemen bu mektebe gittim, Hoca Efendinin karşısına geçtim, elini öptüm ve Hoca Efendi ben bu mektebe geldim, dedim. Bir yıl sonra da Askeri Rüştüye’ye kayıt yaptırdım, daha sonra İzmir’e taşındık”
İstanbul günlerinde, okumayı öğrendikten sonra abisinin ve arkadaşlarının kütüphanesindeki kitapları yutarcasına okur ve bu arada tiyatro merakı ve sevgisi doğar, tiyatroya çoğunlukla abisiyle gider, tiyatro kitaplarına merak sarar.
Bu zamanlar, güzel ve keyifli çocukluk günleridir. Fakat Memleketin, memleketle birlikte evlerini üstünde korkunç afetler patlayacaktır.
“ Benim güzel bir okuyuşum vardı, babamım evine şehrin önemli isimleri ve aydınları gelirdi, bana bazılarını anlamasam da, çeşitli yazılar okuturlardı. Bir gün, ben gazeteleri okurken, gece misafirlerinin bir huzursuz hali olmuş, beni dinlemiyor, yüksek sesle fakat işitilmemesini isteyen şekilde davranıyorlardı. Sultan Aziz tahtan indirilmiş, Murat tahta çıkarılmıştı. İyi bir vazifesi olan teyzemin oğlu uzak bir yere gönderilmişti. Dayımın Bedestende işleri sarsılmış, Kıztaşı’ndaki güzel evini bırakıp viran olmaya başlayan bir konağa çekilmiş, eniştem Serez’den alınarak uzak yerlere gönderilmişti.”
“Gece misafirlerinin toplantısı daha sıklaşmıştı. Ben bu büyük salonun bir köşesinde bulunur, bazen derslerimi yapar bazen gazeteleri okur, yorgun argın da olsam bu toplantılarda bulunurdum. Bir bahar gecesiydi, Misafirlerden biri titrek sesle, sinirli âdeta hırçın ve alıngan konuştu, bu hayatımda ilk defa işittiğim siyasi bir nutuktu. Çevresindekilerde onu destekledi.”
Bosna Hersek isyanları başlamıştı, Karadağ Sırbistan savaşı vardı. Bir Padişah tahtan indiriliyor yenisi tasfiye ediliyor, yeni bir hükümdar getiriliyor, bunca zahmet çekiliyordu, yakınlaşmakta olan felaket, Rusya ile savaşa sürüklenilmek üzereydi.
Babam ağaya kalkarak ve gülerek, “sivrisinekler girmesin” diye balkon kapısıyla, pencereleri kapadı. Yarı uykulu olan bana seslendi, Halit lambalar çok açılmış, is yapacak, biraz “Kıs” dedi.
Aydınlıkta söz edilmek istenmiyordu galiba, Bu yıllardan başlayıp, gittikçe memleketin bütün parçalarını bir mengene gibi sıkıştıran, bütün beyinleri düşünmek kabiliyetinden mahrum bırakan, her gün milletin anlama kuvvetini demir bir perde içinde daha çok ezen bir casus teşkilatı, o vakit pencereleri kapamaya, lambaları kısmaya lüzum görecek derecede miydi? Memleket nereye gidecekti? Menekşelizade Emin Efendi elindeki tespihi memleketi yakınlaşmakta olan felaketten kurtarmak istercesine savurdu, iplik koptu taneler her tarafa fırladı”.
Ben Halit, yavaş yavaş uykuya yenilmiş vaziyette, başımı gazetelerin üzerine koyup uyudum.
