Yüce Rabbimiz, kitabında

“Fe izâ sevveytuhu ve nefahtu fîhi min rûhî, feka’û lehu sâcidîn: Onun yaratılışını tamamladığım ve ona ruhumdan üflediğim zaman (ki Âdem ve Âdemoğulları bu sayede şerefli mahlûk sayılmaktadır), siz hemen ona secde kapanın diye emretti.” (Kur’an: Hicr, 15/29. Orhan Kuntman Meâli)

buyurmaktadır. İnsanın yaratılışı tamamlandıktan sonra Tanrı Teâlâ ona kendi ruhundan üflemiştir ki insanın da eşref-i mahlûkat olma özelliği buradan kaynaklanmaktadır. Bu âyet tasavvuf düşüncesinin temel kaynaklarından biridir.

Allah’ın insana “ruhundan üflemesi” ifadesi, kuşkusuz, ona hayat, bilinç ve duyarlık yani, bir can bahşettiğini dile getiren mecazî bir ifadedir. Ruhun üflenmesi insanda geçici olan bir kısım ilâhî yansımayı göstermektedir. Bu üflemeyle insana ve diğer yaratıklara bazı sıfatlar verilmiştir. Buna sübûtî sıfatlar diyoruz ki Allah’ın bu sıfatları veya O’na ait olan özellikleri yaratılanlara da verilmiştir. Verilen bu özellikler sınırlı düzeydedir ama mahlûk, bu sıfatlar sayesinde ilâhî varlıktan bir hususiyet taşımaktadır. Bu sayede ruh üflenen varlık, kutsallık kazanır. Bu ruhu benliğinde bi-hakkın taşıyan kişi, beşer olma derekesinden Hazret-i İnsan derecesine yükselir.

İnsanda tecelli eden bu sıfatlardan ikisi de Celâl ve Cemâl sıfatlarıdır. Rahmetli dostum Güner Topuz beyefendiden vaktiyle bir anlatı dinlemiştim;

Bir derviş, sokakta bir adamdan tokat yer, o da gelir şeyhine:

- Efendim, sen bize her şeyde Hak var.’ demiştin. Bu adam bana bir tokat attı, bunun neresinde Hak var? deyince hazret de

- Tokat atan kişide Allah’ın Celâl tecellisi vardır. Ben sana celâlli kişilerden, sana zararı dokunacak şeylerden uzak dur. Onu küçük görüp horlama, aşağılama demiştim.

diye cevap verir. Bu durum, bütün Celâl sıfatlı yaratılmışlar için geçerlidir.

Celâl sıfatında kudret, kuvvet, büyüklük, ululuk, azamet vardır. Celâl sıfatında üzüntü, sıkıntı, keder, zorlama, baskı, cebir vardır. Kızgınlık vardır. Hiddet ve hışım vardır. Öfke ve gazap vardır. Sıfatların tecellisine muhatap olan kişi celâl sıfatlarını temaşa eder.

Celal sıfat eğer bir mutasavvıfta zuhur ederse, Allah’ın celâl tecellîlerinden birine vâkıf veya mazhar olmaları dolayısıyla, kalbine gelen feyiz ve tecellîlerin çokluğu, maddiyat âlemine ait hallere karşı duyarlığı kaybeder. Bu durumda, çevresinde olan bitenin farkında olmaz ve kendisinin ne yaptığını da fark edemez. Her şeyin Hak’tan geldiğini bildiği için celâl tecellilerinden zorlanmaz. Lütuf da kahır da birdir artık.

Mesnevî Şerif’te bu konuyu çok güzel anlatan bir hikaye vardır:

Bir ev hanımı, yemek yapmak için tencereye su koyar ve içine nohutları atıp altını uyandırır. Su kaynamaya başlayınca nohutlar ısının şiddetiyle tencerenin içinde yukarı aşağı zıplamaya başlar, tencere dışına kaçmaya çalışır ve ateşin verdiği acıya dayanamayarak ev hanımına çıkışır

- Bana niçin böyle eziyet ediyorsun? Beni ateşin içine attın, yakıyorsun; madem beni pazardan para verip satın aldın, neden şimdi bana düşmanlık edip kaynar sularla haşlıyorsun, eziyet ediyorsun?

Ev hanımı ise elindeki kepçeyle tencereden dışarı sıçramaya çalışan nohutların tepesine vurup onları tekrar kaynar suyun içine iter ve şöyle cevap verir:

"Ey nohut! Kayna ve sabret. Ben seni sevmediğimden ya da senden nefret ettiğimden ateşe atmadım. Aksine, sende gizli olan lezzetin ortaya çıkması, hamlığının gitmesi ve insan bedenine karışıp 'can' olman için seni pişiriyorum. Eğer bu ateşe sabretmezsen, sert ve ham bir tanecik olarak kalır, çöpe atılırsın."

Nohut bu hikmeti anlayınca teslim olur ve "Madem öyledir, ey hanımım, vur kepçeyi de beni pişir; senin elin bana dost elidir" diyerek rıza gösterir.

Hikayemizde ateş, kaynar su ve kepçe, Allah’ın Celâl sıfatını temsil eder. Nohudun karşılaştığı ateş, acı ve kepçe darbeleri; insanın dünyadaki hastalık, ayrılık, yoksulluk ve manevi sıkıntılar Celâl tecellileridir. İlk bakışta bu durumlar insana bir ceza veya zulüm gibi görünür ve kabullenemez feryat ederiz.

Pişen yemekteki lezzet, nohudun pişip yenilebilir hale gelmesi ve insanın vücudunda hayat bulması Cemâl tecellisidir. Bitki mertebesinden insan mertebesine yükselmesi, yani değer kazanmasıdır.

Ev Hanımı ise İlâhî İradeyi, mürşidi temsil eder. Ev hanımının kepçeyle nohudu tekrar tencereye itmesi merhametsizlik değil, şefkattir. Allah’ın kulunu imtihanlarla terbiye etmesi de kulunu yakmak için değil, hamlığını (nefsaniyetini) giderip kemâle erdirmek içindir.

Hazret-i Mevlânâ (Rh. A.) bu hikâye ile insanlığa şu dersi verir:

Başınıza gelen sıkıntıları (Celâl) bir düşmanlık sanıp kaçmaya çalışmayın. Çünkü o sıkıntıların ardında sizi olgunlaştıracak ve yüceltecek büyük bir merhamet (Cemâl) gizlidir.

Bu sözlerin üstüne “BİR YERDE AZAR VARSA NAZAR DA VARDIR.” diyoruz